Even wat verwachtingsmanagement vooraf: dit artikel gaat niet over de allernieuwste TikTok-trend of de nostalgische social media hype om je tijdlijn vol te gooien met je persoonlijke hoogtepunten van tien jaar geleden. Waarover dan wel? Over een maatschappelijke ontwikkeling die al een paar jaar in opkomst is, maar dit jaar pas echt doorzet en het grote publiek bereikt: het besef dat we totaal doorgeschoten zijn in het gebruik van digitale media en daar in ons leven op vele manieren enorm afhankelijk van zijn. En dat onze samenleving, naast alle kansen en mogelijkheden die dat biedt, daar ook flink wat nadelen van ondervindt. Was 2025 het jaar waarin dit bewustzijn groeide, zo wordt 2026 het jaar waarin we ook echt actie gaan ondernemen om betere grip te krijgen op ons digitale leven, onze afhankelijkheid van digitale middelen en ons mentale welzijn.
Mentale gezondheid onder druk
Eerst even terug naar september 2025. In die maand bracht de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) perfect onder woorden wat we allemaal al jaren voelen: ‘we leven in een hypernerveuze samenleving waarin prestatiedruk, versnelling en individualisme zijn doorgeschoten en het welzijn van jong en oud bedreigen’. In het rapport Op de rem pleit de raad voor de keiharde noodzaak om meer rust en ontspanning toe te laten in ons leven en in onze maatschappij. Want als we nu niet op de rem trappen, dan keldert onze toch al tanende mentale gezondheid nog harder naar beneden, met alle gevolgen van dien, zo waarschuwt het rapport. Mentaal gaat het namelijk niet zo lekker met ons. Zo zijn angst- en depressieve gevoelens onder de bevolking vanaf 12 jaar gestegen: in 2014 kampte nog 36 procent van de bevolking hiermee, in 2024 was dit gestegen tot 43,7 procent, aldus het RIVM. Ook komen steeds meer tienermeiden en jonge vrouwen op de spoedeisende hulp terecht vanwege zelfbeschadiging of een zelfmoordpoging. In tien jaar tijd steeg het aantal met 50 procent, van 4000 in 2013 naar 6000 in 2024 (bron: NOS/de Volkskrant).
We moeten meer oog hebben voor de oorzaken van de maatschappelijke druk die ons mentale welzijn bedreigt, vindt de raad. Die hypernerveuze samenleving kent volgens het rapport vele met elkaar samenhangende oorzaken, die ingebakken zijn in onze manier van leven, werken en samenleven. Ik beperk me in dit artikel tot de digitale wereld, en hoe die een steentje, of zeg maar gerust een flink rotsblok, bijdraagt aan dat knagende gevoel om voortdurend op alle gebieden van het leven te moeten presteren en jezelf te moeten ontwikkelen en verbeteren.
Voortdurend ‘aan’ staan
Technologische ontwikkelingen, vooral het internet en nu ook AI, hebben onze samenleving in een steeds hoger tempo gebracht. We kunnen meer doen in minder tijd, zijn altijd bereikbaar en kunnen overal werken. Die efficiëntie heeft echter een keerzijde. Versnelling is de norm geworden: in werk, communicatie én vrije tijd ligt de druk om te presteren en alles eruit te halen. Tijdswinst verandert zelden in rust; het voelt juist alsof we chronisch tijd tekortkomen. Daardoor staan we (net als onze smartphone) voortdurend ‘aan’, raken grenzen vervaagd en neemt de mentale druk toe. Wat bedoeld was om het leven makkelijker te maken, zorgt zo voor een samenleving waarin haast, uitputting en het gevoel nooit genoeg te doen steeds normaler worden.
Sneeuwbaleffect van sociale media
En zo zijn er meer aspecten van de digitale wereld die een uitwerking hebben op ons welbevinden. Onze successen ‘flaunten’ we namelijk maar wat graag op onze socials, met beelden van onze gelikte interieurs, perfect verzorgde gezichten, exotische vakantiebestemmingen en volgens de laatste mode geklede kinderen. Zo maken we niet alleen indruk op onze (spreekwoordelijke) buren, maar wekken we ook de envy van onze honderden of soms zelfs duizenden volgers. Die door onze perfecte plaatjes een toenemende druk voelen om zich ook van hun beste kanten te laten zien op hun socialmediakanalen.
En zo ontstaat een sneeuwbaleffect waarin we elkaar, bewust danwel onbewust, via social media voortdurend proberen de loef af te steken. Dat leidt weer tot ontevredenheid, onzekerheid en wakkert het gevoel aan dat we nog harder moeten werken, er nog beter uit moeten zien, nog toffere reizen moeten maken en meer kinderen op de wereld moeten zetten. Volgens de social comparison theorie zijn we, als we onszelf willen verbeteren of willen ontwikkelen, namelijk geneigd onszelf te vergelijken met mensen die wij zien als slimmer, fitter, succesvoller en populairder dan onszelf. Verschillende wetenschappelijke onderzoeken hebben bovendien aangetoond dat frequent gebruik van sociale media leidt tot meer opwaartse sociale vergelijking, wat op zijn beurt samenhangt met een lagere zelfwaardering en hogere niveaus van stress of depressieve symptomen (o.a. Vogel et al. 2014; Kim et al. 2024). Ook uit recent onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt dat het vergelijken met anderen door zowel tieners als volwassenen als één van de nadelen van social media wordt ervaren. Net als sociale druk en het besteden van teveel tijd aan scrollen.
Het rapport van de RVS geeft aan dat het helemaal stoppen met sociale media (helaas) niet dé oplossing is voor alle druk die we ervaren, omdat de hypernervositeit in de hele samenleving doordrongen is. Bovendien ervaren we bijna net zoveel voordelen als nadelen aan het gebruik van social media, zo laat het onderzoek van Trimbos zien. Maar waarin ligt die oplossing dan wel?
Tijd voor vertraging
We leven in een tempo waarin vertragen steeds lastiger wordt. Op school, op het werk en zelfs in onze vrije tijd is er weinig ruimte om gewoon even niets te doen. Verveling, niet als iets saais, maar als lummeltijd waarin niets hoeft, is langzaam verdwenen. Ook kinderen vullen die lege momenten steeds vaker met schermtijd, terwijl juist die ogenschijnlijk lege tijd nodig is voor creativiteit, flexibiliteit en een gezonde ontwikkeling. Zelfs slapen, het moment dat bedoeld is om uit te rusten, staat onder druk. Dat maakt duidelijk hoe hard vertraging nodig is.
We hebben tijd nodig die niet gepland hoeft te worden. Tijd waarin we even onbeschikbaar mogen zijn, niet productief hoeven te zijn en ons niet nuttig hoeven te voelen. Juist uit lege tijd kunnen momenten van rust, inspiratie en echte verbinding ontstaan, als we het aandurven om even niet ‘aan’ te staan. Vertraging is geen luxe, maar een noodzaak. Alleen door bewust te vertragen ontstaat er ruimte om op adem te komen, om te voelen wat er speelt en om opnieuw verbinding te maken met onszelf en met anderen. Vertraging is geen stilstand, maar een voorwaarde om mens te blijven in een wereld die altijd doordraait. Laat de NS het maar niet horen….
Weg uit de ratrace
Velen voelen de constante druk om te presteren en ‘te werken aan zichzelf’, maar snakken ondertussen naar een rustiger bestaan. Sommige mensen zijn het leven in Nederland inmiddels zo zat dat zij besluiten te emigreren op zoek naar een vrijer en meer ontspannen leven, weg uit de voortdurende ‘ratrace’. Via hun zonovergoten Instagram feeds inspireren zij hun volgers om ook te vertrekken, of wakkeren bij ‘achterblijvers’ onbewust het gevoel aan dat je niet succesvol bent als je ‘gewoon’ in Nederland blijft (hallo opwaartse vergelijking). De verse vertrekkers realiseren zich nog niet dat zij ook zichzelf meenemen. Want je kunt jezelf wel uit de ratrace halen, maar haal je daarmee de ratrace ook uit jezelf?
Steeds meer ‘achterblijvers’ zoeken een andere weg naar Rome in de behoefte aan een meer ontspannen en evenwichtiger leven. En die weg lijken we toch vooral te zoeken in een meer bewuste omgang met technologie. Want van alle (systeem)oorzaken die ten grondslag liggen aan onze voortdurende gespannenheid, die we als individu moeilijk of onmogelijk kunnen veranderen, is onze omgang met digitale media wel iets waar we invloed op kunnen uitoefenen. Hoe uitdagend dat soms ook is door de manier waarop technologie voortdurend onze aandacht opeist én doordat we voor vele onderdelen van het leven compleet afhankelijk zijn van die technologie.
ByMyCellf - Arthur Boniconte / Shanghai, september 2025
Anti schermtijd beweging
2025 voelde als een kantelpunt als het gaat over schermtijd en schermgebruik. We zagen een enorme groei van het bewustzijn in de samenleving, media en politiek over de nadelige effecten en risico’s die kleven aan ons digitale mediagebruik en de aandachtseconomie waarin we beland zijn. Van de overstap naar Signal en nieuwe schermtijdrichtlijnen voor kinderen, tot ouders die bewust willen wachten met een smartphone tot hun kind 14 is, het veelbesproken socialmediaverbod in Australië en zelfs woorden van het jaar die over schermgebruik gingen (rage bait, hallucineren en 6-7).
In New York komt The Lamp Club in actie om mensen aan te moedigen minder tijd aan hun telefoons en andere technologie te besteden en meer bewust en echt met elkaar in contact te zijn. In Nederland ontstond een aantal jaar geleden The Offline Club, met een soortgelijke doel. Inmiddels zijn er offline clubs in heel Europa en zelfs Bali ontkomt er niet aan (iets met de ratrace in jezelf meenemen, en ik kan het weten). Zelfs influencers worden inmiddels opgevolgd door offluencers.
Alles wijst er dus op dat we leiden aan tech fatigue. Steeds meer mensen klaar zijn met de digitale overvloed, de online polarisatie en haat, de techbro’s die alleen geven om winst en niet om ons welzijn, onze afhankelijkheid van Amerikaanse en Chinese techbedrijven die uit lijken te zijn op een surveillance maatschappij, de trollen die van buitenaf onze democratie proberen te slopen en de AI drab en fake nudes die op TikTok en X over ons worden uitgestort. Inmiddels vinden 7,2 miljoen Nederlanders dat social media een gevaar vormen voor het mentale welzijn. Ook steeds meer ouders beseffen dat hun kinderen online bescherming en begeleiding nodig hebben, dat het wel wat minder kan met het smartphone- en socialmediagebruik van hun kroost én hoe belangrijk hun eigen voorbeeldrol daarin is.
Tijd voor ontkoppeling: over dumbphones, appstince tools en analog bags
In 2025 vielen onze oogkleppen definitief af. In 2026 zetten we dit groeiend bewustzijn om naar actie. We nemen onze relatie met digitale media onder de loep. We ondernemen stappen om onze 
schermtijd (en die van onze kinderen) te verminderen, we denken bewuster na over wat we online delen en een kleine voorhoede maakt zich los van de Amerikaanse bigtech bedrijven.
Ook weten we inmiddels dat een digital detox niet zo goed werkt op de lange termijn. Een paar dagen helemaal offline gaan is haalbaar tijdens een retreat of vakantie, maar het is bijna onmogelijk om geheel schermloos door het leven te gaan. Dus we zijn op zoek naar manieren om in het dagelijks leven bewuster met die schermtijd om te gaan en meer offline activiteiten te ondernemen. Daardoor stijgt de vraag naar retro-tech apparaten als de iPod, dumbphone (een ‘domme’ telefoon zoals we die hadden voor het smartphonetijdperk) en de witte Apple earplugs met snoertje flink. ‘Appstince tools’, hulpmiddelen die je helpen om bewust minder je favoriete apps te gebruiken, zoals Brick en Tap Out, groeien in populariteit. Influencer Sierra Campbell introduceerde eind augustus haar ‘analog bag’, een tas vol niet-digitale spullen zoals een notitieboekje, breiwerkje, puzzelboekje en analoge camera etc. De analog bag is inmiddels, hoe ironisch, trending op social media. De microtrend komt voort uit een wens van jongeren om meer bezig te zijn met fysieke, creatieve activiteiten zoals lezen, puzzelen of tekenen in plaats van met je scherm.
Op weg naar een betere digitale balans
Kortom: we willen tegenwicht bieden aan de constante schermafleiding en sociale vervreemding door digitale apparaten. Dat we minder tijd online willen doorbrengen, zou zomaar kunnen betekenen dat de betovering van de eindeloze social media feed eindelijk is doorbroken. We willen een stap terug doen uit het digitale leven dat ons opslokt en bewuster omgaan met onze kostbare tijd. Geen eenmalige en niet vol te houden digital detox, maar een betere digitale balans in ons leven van alledag, dat is wat we nodig hebben. Dat voelt als een gezonde beweging: weg van de oppervlakkige online prikkels, en terug naar bezigheden die ons wel vervullen en echte ontmoetingen die ertoe doen. Gewoon, in het dagelijks leven.
Meer lezen over bewuster schermgebruik en vertragen
Wil je meer inspiratie over hoe je je telefoongebruik kunt verminderen, stopt met jezelf vergelijken met anderen of meer vertraging inbouwt in je dagelijks leven? Lees dan:
Slimmer dan je smartphone – Debbie Been
The gap and the gain – Dan Sullivan
Wachten, een levenshouding – Dirk De Wachter
Het grote ontprikkelboek – Brankele Frank